Қазақтың ұлттық ойыны
Асық ату
Қой асығымен ойналатын дәстүрлі ойын: дәлдік, ептілік және сақаның салмағы.
01
Асық дегеніміз не
Асық — қой, ешкі сияқты малдың аяғының тілерсегіндегі шымыр буын сүйегі; ЮНЕСКО сипаттамасында ол қойдың тобық (талус) сүйегі деп аталады. Сиыр мен түйенің асығы да сол пішіндес, ал жылқынікі мүлде басқаша келеді.
Ойыншының басты асығы — сақа: қолдағы асықтың ең ірісі, салмақтысы әрі ұстауға оңтайлысы. Ішіне қорғасын құйылған салмақты сақаны көктабан дейді. Ойында асықты жай шашпайды — иіреді, ал иірілген асық қай қырымен түскеніне қарай төрт түрлі аталады.
02
Төрт қалпы
Иірілген асық қай қырымен түскеніне қарай аталады — кезек те, ұпай да осыдан шығады. Алшы мен тәйке тік тұрып түседі, мұны тұрық дейді; бүк пен шік жатып қалады.
-
алшы
Тегіс табанымен жерге тиіп, тік тұрады. Ойында бірінші дәрежелі мәнге ие.
-
тәйке
Шұңқырлау табанымен жерге тиіп, тік тұрады. Екінші дәрежелі мән.
-
бүк
Дөңес жонымен жоғары қарап, етпетінен жатады. Үшінші дәрежелі мән.
-
шік
Шұңқыр құрсағымен жоғары қарап, шалқасынан жатады. Төртінші дәрежелі мән.
03
Ойын түрлері
-
Алшы
Алаң ойыны. Кезекті сақа иіру арқылы бөледі: алшы түсірген бірінші, тәйке — екінші, бүк — үшінші, шік — төртінші атады. Атқанда сақасы мен асығы бір қалыпта түссе, ойыншы сол асықты алып, әрі қарай ата береді; екеуі екі түрлі түссе, кезек келесіге ауысады.
-
Хан талапай
Үй ішінде ойналатын түрі. Балалар ойын жүргізушінің айналасына жарты шеңбер құрып отырады. Жүргізуші «ханталапай» деп асықты ортаға шашып жібереді, отырғандар оны жарыса жинайды. Кім аз жинаса, сол жеңілген болып саналады.
-
Атбақыл
Көтеріспек деп те аталады, екі ойыншы ойнайды. Біреуі сақасын алысырақ иіреді, екіншісі сол жерден тұрып оны атады. Тигізсе — қарсыласы оны сақа жатқан жерге дейін арқалап апарады да, сақасын сол жерден қайта иіреді. Тигізе алмаса, кезек қарсыласына өтеді.
-
Қақпақыл
Бес асықпен ойналады. Әрқайсысы асығын жоғары қағып жіберіп, алақанының сыртымен қағып алады: кім көп ұстаса, қалғандар асығын соған береді. Одан әрі салмақты асықты — «құспекті» — жоғары лақтырып, ол жерге түскенше жердегі асықтарды жинап үлгеру керек.
-
Омпы
Алаң ойыны. Тігілген асықтардың дәл ортасына бір асықты мұртынан тік тұрғызады — ол омпы. Ойыншылар белгіленген жерден сақаларымен омпыны атады: тигізіп, оны шеткері шығарса — тігілген асықтың бәрін алады; омпыға тимей, жанындағы асықты шығарса — соны ғана алады.
04
Тарихы
Асық ойыны көшпелі тұрмыстан туған: шаруашылық мал өсіруге негізделгендіктен, балалар ойынының көбі қой асығымен байланысты болып қалыптасқан. Оның көнелігін археология растайды — Шығыс Қазақстандағы ежелгі жерлеуден табылған 140 асық б.з.д. II мыңжылдыққа жатқызылады.
2017 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Кореяның Чеджу қаласында өткен 12-сессияда ЮНЕСКО «Қазақтың дәстүрлі асық ойындарын» адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативті тізіміне енгізді. Ұйым сипаттамасында ойын Қазақстандағы балалық шақтың ұлттық символы деп аталады.
05
Бүгін
Спорт түрі ретінде асық ату 2011 жылы қалыптасты: Жомарт Сабыржанов пен Ерболат Нарымбаев дайындаған ойын ережесі жарияланып, оған ҚР Әділет министрлігі авторлық куәлік берді. 2018 жылғы 18 мамырда «Асық ату» федерациясын ҚР Ұлттық олимпиада комитеті мойындады, сол жылдың қарашасында федерация аккредиттеуден өтті.
Жарыс ережесі қарапайым: дөңгелектің ортасындағы 115 см сызыққа 15 асық тізіледі, оларды 6 метр белгісінен сақамен атады, сегіз асықты бірінші құлатқан жеңеді. 2024 жылғы 8—14 қыркүйекте Астанада өткен V Бүкіләлемдік көшпенділер ойындарының бағдарламасында асық ату болды. Ұлттық құраманың бас бапкері Жомарт Сабыржановтың сол жылғы дерегі бойынша, елде кәсіби деңгейде айналысатындар саны 88 911 адамға, жаттықтырушылар саны 1199-ға жеткен.
06
Сұрақ-жауап
Асық неден жасалады?
Қой, ешкі сияқты малдың аяғының тілерсегіндегі буын сүйегінен. ЮНЕСКО сипаттамасында ол қойдың тобық (талус) сүйегі деп көрсетілген. Сиыр мен түйенің асығы да сол пішіндес, ал жылқынікі басқаша келеді.
Сақа мен қарапайым асықтың айырмашылығы неде?
Сақа — қолдағы асықтың ең ірісі, салмақтысы әрі ұстауға оңтайлысы; қалған асықтарды сонымен атады. Ішіне қорғасын құйылған салмақты сақа көктабан деп аталады.
Ойынға неше адам қатысады?
Ойын түріне қарай әртүрлі: атбақылға екі адам қатысады, құмарға қатысушы саны 5—6 адамнан аспайды, ал хан талапай мен алшыда шек қойылмайды. Заманауи жарыста команда құрамы — үш ойыншы және бір қосалқы.
Асықты қалай бояйды?
Ойын асығы алдымен мұқият тазартылады, жақсылап жонылып, табаны қайралады, содан соң түрлі-түсті бояуға боялады — «Құмар» ойынына арналған төрт асық осылай дайындалады. «Хан» ойынында көп асықтың ішінен ерекшеленген біреуі «хан» болып сайланады.
Бүгін қайда ойнауға болады?
Асық ату — ережесі бекітілген спорт түрі: жарыстарды ҚР «Асық ату» федерациясы өткізеді. Ойын жалпы білім беретін мектептердің оқу бағдарламасына, Президент жүлдесіне арналған жарыстарға және Дүниежүзі қазақтары құрылтайының бағдарламасына енген.